Gjev keisaren det som høyrer keisaren til...

Preike 17. mai 2012 i Os kyrkje

Tekstar: 1 Krøn 29,10-14, 1 Tim 2,1-4 og Matt 22,17-22

17. mai og Kristi himmelfartsdag på same dag, det er sjeldan.  Rett nok skjedde det for 5 år sidan, men før det igjen var det gått 79 år, og no er det 79 år til neste gong, i år 2091.

Det er både ein samanheng og ein motsetnad mellom desse to dagane.   Begge dagane handlar om ein konge.   17. mai feirar me grunnlova, me gler oss over nasjonalstaten og fridomen, og me hyller kongen vår.  Kristi himmelfartsdag handlar om at Jesus er konge.  Han som for opp til himmelen og sette seg ved høgre handa åt Majesteten.

Så er det interessant at nettopp i år, om nokre få dagar, på mandag 21. mai, skal Stortinget vedta ei viktig endring i grunnlova vår, når kyrkja sitt forhold til staten skal endrast, og staten løyser opp sitt forhold til den evangelisk-lutherske konfesjonen.  Ein del kristne er bekymra over at Gud på denne måten skal forsvinna ut av lovverket vårt, men eg trur det kjem heilt an på kva me gjer ut av mulighetane i den nye lovteksten. 

«Så gjev då keisaren det som høyrer keisaren til, og Gud det som høyrer Gud til.»  Kjende ord av Jesus.  Brukt og misbrukt av mange opp gjennom tidene.  Eit ynda bibelvers for maktglade politikarar som helst vil ha ei tannlaus kyrkje til å kasta glans over festdagar.

Kva kan Jesus ha meint når han sa at dei skulle gi keisaren det som høyrer keisaren til?

No skal ikkje eg gi meg ut for å ha det klare svaret på det som teologane har strevd med gjennom skiftande tider.  Men nokre tankar må det vera lov til å gjera seg for ein einfaldig landsbyprest.

For det første så må me vel kunna seia at det var eit lurt svar på eit umulig spørsmål.  For motstandarane hans ville få noko å klaga han for. Men som vanleg snudde Jesus situasjonen heilt og tok brodden av kritikken.  Elles veit me no at Jesus innordna seg under dei styresmaktene som var, men at han heller ikkje var redd for å tala direkte til dei, slik han gjorde til Pilatus.  "Du hadde inga makt over meg om du ikkje hadde fått han ovanfrå".   

Paulus lærer oss vel noko av det same, at me som hovudregel skal lyda styresmaktene.  I dagens episteltekst blir me oppmoda om å "be for kongar og alle som er i leiande stillingar".  Så det skal me gjera i dag, slik som me pleier i gudstenesta.

Men det Jesus ikkje seier, er at det som har med pengar å gjera, ikkje har noko med Gud å gjera.  Mynten er prega med bildet av keisaren, så den kan han gjerne få.  Men kva er det som høyrer Gud til?

Gjev Gud det som høyrer Gud til

1) Me har høyrt ein bibeltekst frå GT som seier kva som høyrer Gud til.  Ei bøn av David.

          11 Deg, Herre, høyrer stordom til og makt,
          herlegdom, ære og majestet,
          alt som er i himmelen og på jorda.
          Ditt er riket, Herre,
          og du er opphøgd som overhovud over alt.
      12 Rikdom og ære kjem frå deg,
          og du rår over alle ting.
Det er altså Gud som er opphavet til all rikdom.  Dermed er det til sjuande og sist Gud som rår over myntane som keisaren har fått. Til og med det norske oljefondet.

2) Denarmynten var prega med bildet av keisaren. Men kvart menneske er prega med Guds bilde. Kva konsekvensar får det, viss me skal gje Gud det som høyrer Gud til? Betyr ikkje det at alt i livet angår Gud?  At me ikkje kan ha eit skarpt skilje mellom det åndelege og det timelege?

At religion og kultur får konsekvensar for verdiane i samfunnet, det er tydeleg. 

Det vekte naturleg nok oppsikt sist veke då me fekk høyra om levedyktige foster som er blitt lagt til side for å døy. I enkelte andre land veit me at det dessverre er nokså vanleg med selektiv abort basert på kjønn, eller at nyfødde jentebarn blir drept. I vårt eige land var det heller ikkje uvanleg i førkristen tid, at uønska born blei satt ut i skogen for å døy.  Men kor tidleg går eigentleg grensa for når det blir moralsk akseptabelt å drepa born?

Me treng å minna kvarandre om at livet er heilagt, fordi kvart menneske er prega med Guds bilde, både kvinne og mann, både født og ufødt liv.  Skal me gi Gud det som høyrer Gud til, gjeld det framfor alt livet. Og me treng å verna om menneskeverdet frå livet byrjar og til det endar.

3) Kva er det som høyrer Gud til?  Me kan snu litt på spørsmålet:  Kva er det som ikkje høyrer Gud til?  Når det er han som er opphavet til alle ting, han som er konge over alle kongar og han som har sett sitt bilde på oss.  Høyrer ikkje då heile menneskelivet Gud til?

Den lutherske toregimentslæra er ein god måte å skilja mellom ulike maktområde.  Staten har makt på eitt område og kyrkja på eitt område.  Men det handlar ikkje om at Gud berre høyrer til i privatlivet.  Derfor der det godt og naturleg at Gud framleis skal vera med i grunnlova. 

"Verdigrunnlaget forbliver vor kristne og humanistiske Arv".  Slik står det i forslaget til ny paragraf 2.

Me kan nok diskutera mykje kva det i praksis vil innebera.  Og meiningane vil vera mange og motstridande om uttrykket "kristen og humanistisk".   Men det som står fast, er at me har ein kristen arv å ta vare på.  Ein arv me har fått frå fedrene og mødrene vår.  Den arven ligg i botn som verdigrunnlaget for lovgjevinga vår.  Gud betyr framleis noko for lova.  

"Det er ikkje deg, det er meg"

Når ein prest søker jobb ein annan stad, følest det litt som å slå opp med kjærasten sin.  Ein føler at ein sviktar sin kjære til fordel for ei anna. Eg har kjent det litt slik dei siste par månadane.  Kjære Os kyrkjelyd:  ”Det er ikkje deg, det er meg”.  Både eg og familien min har likt oss godt her.  Me hadde tenkt å bli verande her i fleire år også.   Men ein vakker dag i januar fekk me sjå ei stillingsannonse, og brått hadde me fått slik ei uforklarleg lyst til å søka oss til Sunnmøre.

Eg har ikkje hatt så lyst til å snakka veldig høgt om at eg hadde søkt.  Kanskje fekk eg ikkje jobben likevel.  Men no er det offisielt:  eg har sagt ja til å bli sokneprest på Giske og Vigra utanfor Ålesund.  Det er nok med litt blanda kjensler me seier det.  Me gler oss til å flytta til Valderøya, til sommaren ein gong, men kvir oss til me skal ta avskil med gode vener me har fått sidan me flytta til Os for meir enn fem år sidan.

Påskegudsteneste med Os skule

No er eg klar til å feira påske!  Det har elevane ved Os skule hjelpt meg med.  I dag hadde me skulegudsteneste i ei fullsett Os kyrkje, og det var ei glede å ”vandra” gjennom dei ulike dagane i påskehøgtida saman med elevane.  Eg er imponert over arbeidet skulane legg ned i gudstenestene rundt dei store høgtidene, og gled meg over korleis borna deltek med liv og lyst i det som skjer.  Andreklassingane gjekk i prosesjon med kors, palmegreiner og det som skulle ligga på altaret.  Elles var det song og musikk, tekstlesing, drama og forbøn ved fleire andre klassetrinn, alle like seriøse og entusiastiske.  Og på veggene hang teikningar som elevane hadde laga. Takk til Os skule for å ha hjelpt presten til å gå inn i påskehøgtida endå eit år! 

Vegen til herlegdom og ære

Vegen til herlegdom og ære gjekk først gjennom døden for Jesus. På søndag er preiketeksten frå Johannes 12,20-33.

Jesus var i Jerusalem, og han var blitt berømt. Så kjent at greske pilegrimar ville sjå han. Jesu svar såg ut til å anerkjenna berømmelsen: ”Timen er komen då Guds herlegdom skal lysa om menneskesonen”.  Men det var ein annan herlegdom enn berømmelse og ære, Jesus tenkte på. Vegen til herlegdom gjekk gjennom døden.  ”Fell ikkje kveitekornet i jorda og døyr, blir det verande berre eitt korn, men døyr det, gjev det stor grøde”. 

Det er ikkje noko herleg med eit korn som blir lagt i jorda.  Det var det heller ikkje med Jesus då han døydde. Som Jesaja spår (Jes 53): "Han hadde ingen herleg skapnad vi kunne sjå på." Men det var for vår skuld og for våre synder han gjekk i døden.

Me veit ikkje om grekarane fekk møta Jesus den dagen.  Men seinare skulle dei få høve til å sjå han, når Gud hadde løfta han opp – først på krossen og seinare frå grava.

Når me no står framfor fastetida utfordrar Jesus oss.  Kva er vårt ”kveitekorn”? Har du og eg noko som må falla i jorda og døy for at det skal veksa fram ei stor grøde?  

Kvifor stå under lesinga av evangeliet?

”Menigheten trimmer lett, de spretter opp og ned”.  Slik skildra Bjørn Eidsvåg gudstenesta i songen ”På bakerste benk”, som kom ut i 1978, eitt år etter den førre liturgireforma.  Første søndag i adventstida gjekk startskotet for innføringa av endå ein reform. Det er ikkje mindre trim denne gongen, men den nye liturgireforma endrar på ein del godt innarbeidde vanar i gudstenesta vår.  Før sat me under salmesongen og sto under tekstlesingane.  No skal me stå ved nokre salmar og sitja ved nokre, og me skal reisa oss når evangeliet blir lese, men sitja under dei to første lesingane.  Kvifor?  Etter to år med reformliturgi i prøvekyrkjelyden Os, klarar eg ikkje for min eigen del å mana fram det heilt store engasjementet, men for nokre av oss er det tydelegvis visse ting som er viktig.  Til dømes er det ein del som reagerar på at me skal stå berre under evangelielesinga.  Er ikkje alt Guds ord like viktig, spør dei.

Eg har ikkje vore med i dei innerste sirklane i reforma,  så eg kjenner ikkje argumentasjonen som er brukt, men eg kan iallfall gjetta litt:

Frå mange har det vore eit ønske å kunna stå under salmesongen. For min del kunne me gjerne stått under alle salmane.  Utgangspunktet vårt er jo at dei første kristne stod under så godt som heile gudstenesta.  Benker og stolar er eit relativt nytt fenomen i kyrkjene våre. Ikkje meir enn rundt fem hundre år.  Det å stå framfor Gud med løfta hender i bøn og tilbeding, er ein måte å visa han respekt på.  Eg kan tenkja meg at om Paulus kom innom på ein visitt, ville han ha blitt svært forundra over å sjå ein kyrkjelyd som vart sitjande under bøna!

Frå eit inkluderingsperspektiv skjønar eg at ikkje alle synest det er så greitt når kyrkjelyden står i store delar av gudstenesta.  Det kan følast ekskluderande for dei som er dårleg til beins.  Utsikten framover blir også hindra når dei andre står.  Det er nok ein av grunnane til at ein ikkje ønskjer at kyrkjelyden skal stå under alle salmane, og heller ikkje under alle tekstlesingane.
Eit anna argument for å kunna sitja under tekstlesingane, er at ein då lettare kan konsentrera seg om det ein høyrer.  Men kvifor då gjera forskjell på lesingane? Er det ikkje Guds ord alt saman?  Og er det ikkje slik at me kan finna evangeliet i mange tekstar, også frå Det gamle testamentet og frå brevlitteraturen i NT?

Ønsket om å knyta seg nærare til den økumeniske tradisjonen er kanskje den viktigaste grunnen til at ein har valt at det no berre er ved evangelielesinga me skal stå.  Slik gjer dei det i den katolske tradisjonen og i den anglikanske kyrkja.  Då passar det godt å innføra høgtidelege skikkar som evangelieprosesjon med ministrantar. Det var vel det same ønsket som låg til grunn då dei  innførte den nye prestedrakta med alba og stola på syttitalet. Sjølv om Martin Luther i si tid meinte at ein burde kvitta seg med dei kvite messekleda når kyrkjelydane vart modne for det. Det er visst ein lang modningsprosess.

Frå eit hermeneutisk perspektiv kan ein også argumentera for at evangelielesinga skal ha ein forrang framfor dei andre skriftene.  Dette er fordi heile skrifta skal tolkast i lys av evangeliet om Jesus Kristus.  Det er evangeliet som er utgangspunktet for lesinga i gudstenesta. Dei andre tekstane blir førebuingar for og hjelpetekstar til evangelieteksten.
Gudstenesta hos oss er langt frå fullkomen.  Men ho skal avspegla tilbedinga i himmelen, og då blir det eigentleg noko slapt å sitja seg gjennom ei gudsteneste som ikkje varer meir enn litt over ein time.  Så for min del må folk få lov til å stå så mykje dei vil, både under salmesong og tekstlesing.

Verdas viktigaste bok i ny språkdrakt

I haust har eg hatt undervisning om Bibelen for konfirmantane våre.  Å motivera dei for å lesa i den viktigaste boka i verda var ei givande oppgåve.  For Bibelen har betydd mykje, såvel for kulturen og samfunnet vårt, som for einskildpersonar. Men daglegspråket vårt er i stadig endring, og då må språket i Bibelen også omsetjast til nye generasjonar. Konfirmantane hadde funne fram Salme 23,1 der det står at «Herren er min hyrding, det vantar meg ingenting».  Då spurde eg dei kva ordet «vantar» betyr i dette verset.  Eg fekk mange gode forslag, men ingen var i nærleiken av det rette svaret.  Då er den nye omsetjinga betre, der det no står «eg manglar ikkje noko».  

 Det spørst likevel om den nye omsetjinga går langt nok.  Eg spurde dei same konfirmantane om dei forstod Jeremia 29,11, der Gud seier at han vil gi oss «framtid og von».  Kva tyder «von»?  Dei fleste forslaga gjekk ut på variantar av «noko vondt».  Derfor hadde eg håpa at den nye omsetjinga hadde brukt ordet «håp», som dei fleste av oss brukar til dagleg.

Likevel er eg begeistra for at me har fått Bibelen i ny språkdrakt igjen.  Heilt sidan 2005 har me hatt prøveomsetjinga av Det nye testamentet, men no har me fått ei komplett bok som kjem til å vera bruksbibelen vår i kyrkje og skule så vel som i heimane våre i mange år framover.

Medialitet - mellom profeti og okkultisme

 ”Medialitet. Den skumma gråzonen”, Torbjörn Freij, Eagle Perspective 2010.

Kva skjer når karismatiske rørsler går for langt i forhold til det profetiske og opnar seg for åndelege krefter som ikkje kjem frå Gud? I denne boka tar den svenske tidlegare baptistpastoren og journalisten for seg ein del karismatiske rørsler som har opna seg for medialitet på ein usunn måte. At medialitet kan bli eit problem i karismatiske rørsler viser døme som Knutby i Sverige og Lysbærerne i Norge.

Forfattaren står sjølv med begge beina planta midt i den karismatiske rørsla som medlem av Stockholm Vineyard. Han skriv ikkje denne boka for å kvela åndelege vekkingar, men for å oppmuntra dei kristne til å prøva åndene og læra seg å skilja det ekte frå det usunne.

Forfattaren definerer medialitet som ”mennesket sin eigen, psykiske evne til å ha kontakt med det overnaturlege.” Dette er eit fenomen som bevegar seg i grenselandet mellom karismatikk og okkultisme. Medialitet kan bli ein døropnar for det demoniske. Mennesket er fødd med naturlege grenser for både sjel og kropp, meiner forfattaren. Medialitet er å overskrida desse grensene. Forfattaren skiljer tydeleg mellom profetisk openberring, som kjem frå Gud, og medial formidling, som kjem frå mennesket sin psykiske evne til varhet overfor det overnaturlege.

Etter å ha drøfta ulike tolkingsmodellar, forklarar forfattaren korleis han ser på det mediale som ein del av den naturlege gråsona mellom det guddommelege og det demoniske. Men det tilhøyrer den falne delen av skaparverket, og det kan ikkje helgast. Når me brukar det, vil me før eller seinare opna oss for det demoniske. I motsetnad til det falne mediale, tenkjer han seg at intuisjonen høyrer til den positive sida av denne naturlege gråsona. Intuisjon kan minna om det profetiske, men det tilhøyrer den naturlege dimensjonen.

Styrken til boka er den store kunnskapen Torbjörn Freij har om karismatikk, både i vår tid og gjennom kyrkjehistoria, og han tar oss gjennom ei interessant reise gjennom dette landskapet, frå montanismen i oldkyrkja til Lakelandvekkelsen i Florida. Svakheten er at den bibelske drøftinga blir noko tynn og kortfatta. Boka har heller ikkje noko omfattande drøfting av det prinsipielle i definisjonen av det mediale, men det er ei svært interessant første innføring i eit tema som underteikna ikkje har vore medviten nok om. Eg er sikker på at mange med meg vil ha utbytte av å lesa denne boka.

Moster, 19. september 2011